Nama İfaya İzin

TBK m. 113’te düzenlenen nama ifa, borçlunun yerine getirmediği bir yapma borcunun, mahkeme izniyle alacaklı tarafından borçlu nam ve hesabına tamamlatılmasıdır. Amaç işi yarım bırakılmış halde beklemek değil, sözleşmeyi ayakta tutarak edimin fiilen yerine gelmesini sağlamaktır; bu yüzden uygulamada özellikle inşaat sözleşmesi ve eser işlerinde sık görülür. Genellikle borçlunun temerrüde düşmesi, işin hâlâ yapılabilir olması ve yapılacak iş kalemlerinin keşif ve bilirkişiyle somutlaştırılması gerekir; masraflar kural olarak borçluya yüklenir. En çok hata, sözleşme feshedildikten sonra aynı yolla ilerlenebileceği sanılması veya eksik işlerin netleşmeden izin istenmesidir.

TBK m.113 kapsamında nama ifa yetkisi ve hukuki niteliği

Nama ifa ne demek, ne zaman kullanılır?

Nama ifa (uygulamada “nama ifaya izin”), borçlunun yerine getirmediği yapma borcunun mahkeme kararıyla, alacaklı tarafından borçlu nam ve hesabına yaptırılabilmesidir. TBK m.113/1’in mantığı şudur: Borçlu işi yapmuyor veya gereği gibi yapmıyorsa, alacaklı “beklemek” zorunda kalmasın; işi kendisi tamamlatabilsin, ancak bunun hukuki dayanağı ve sınırları mahkeme kararıyla netleşsin.

Bu yol, pratikte en çok şu senaryolarda gündeme gelir:

• Kat karşılığı inşaat ve benzeri eser sözleşmelerinde işin yarım bırakılması,
• Teslim edilen işte eksik imalat veya ayıplı imalat bulunması,
• Tamamlama için teknik hesap, metraj ve maliyetin bilirkişiyle belirlenmesinin gerektiği durumlar.

Nama ifanın hedefi, çoğu olayda sözleşmeyi ayakta tutarak edimin fiilen gerçekleşmesini sağlamaktır. Bu yüzden, konu sadece “tazminat” değildir. İşin bitirilmesi, ayıpların giderilmesi, iskan gibi tamamlayıcı işlemlerin yapılabilir hale gelmesi gibi sonuçlar amaçlanır. Ayrıca TBK m.113/1’de, alacaklının her türlü giderim (tazminat) isteme hakkının saklı olduğu da açıkça vurgulanır.

Yapma borcu ve üçüncü kişi eliyle ifa sınırı

Nama ifa, yalnızca yapma borçlarında anlamlıdır. Çünkü mahkeme izniyle alacaklı, edimi ya kendisi yerine getirir ya da üçüncü kişiye yaptırır. Buradaki kritik sınır şudur: Her yapma borcu, üçüncü kişi eliyle ifaya elverişli olmayabilir.

TBK m.83’teki genel ilke gereği, alacaklının borcun bizzat borçlu tarafından ifasında özel bir menfaati yoksa borç, kural olarak başkası tarafından da ifa edilebilir. Buna karşılık, borçlunun şahsının, uzmanlığının veya kişisel niteliğinin belirleyici olduğu edimlerde (kişiye sıkı sıkıya bağlı işler), üçüncü kişi eliyle ifa alacaklının menfaatini zedeleyebilir. Bu tip hallerde nama ifa talebi ya hiç uygun düşmez ya da çok dar yorumlanır.

İnşaat ve tadilat gibi teknik işler çoğunlukla üçüncü kişiye yaptırılabilir niteliktedir. Yine de mahkeme, izin verirken “genel bir serbestlik” tanımaz. Hangi iş kalemlerinin tamamlanacağı, hangi ayıpların giderileceği ve bunun kapsamı somutlaştırılmadan verilen izin, uygulamada infazda tereddüt doğurur. Bu nedenle nama ifa yetkisi, işin niteliğine uygun biçimde ölçülü ve belirli olmalıdır.

Nama ifaya izin kararının verilme şartları nelerdir?

Borçlunun temerrüdü ve ihtar şartı

Nama ifaya izin kararı verilebilmesi için temel koşul, borçlunun yapma borcunu ifada temerrüde düşmüş olmasıdır. Uygulamada bu; işin hiç yapılmaması, durdurulması, teslimin gecikmesi ya da eserin eksik veya ayıplı biçimde bırakılması şeklinde karşımıza çıkar.

Temerrüt bakımından çoğu dosyada belirleyici konu ihtardır. Süre ve teslim tarihi sözleşmede açıkça belirlenmişse, borçlu kural olarak vade tarihinde temerrüde düşer. Ancak özellikle işin aşamalar halinde ilerlediği inşaat işlerinde, borçluya uygun süre verilerek ihtar çekilmesi; eksikliklerin neler olduğunun, hangi süre içinde tamamlanmasının istendiğinin ve aksi halde nama ifaya izin yoluna gidileceğinin açıkça bildirilmesi isabetli olur. İhtarın ispatlanabilir şekilde yapılması, davada temerrüdün tartışmasını büyük ölçüde azaltır.

Sözleşmenin yürürlükte olması ve dürüstlük kuralı

Nama ifa, doğası gereği sözleşmeyi “bitirmeye” değil, ifa ettirmeye yöneliktir. Bu nedenle, talep anında taraflar arasındaki sözleşmenin yürürlükte olması beklenir. Sözleşme feshedilmişse veya dönme yoluna gidilmişse, artık çoğu durumda nama ifa yerine fesih/dönme sonuçlarına bağlı talepler gündeme gelir.

Ayrıca mahkeme, talebi değerlendirirken dürüstlük kuralı (TMK m.2) çerçevesinde menfaat dengesine de bakar. Örneğin alacaklının, borçluyu tamamen devre dışı bırakacak şekilde belirsiz, sınırsız ve denetimsiz bir yetki istemesi; ya da borçlunun çok kısa sürede tamamlayabileceği bir işi gereksiz maliyetle üçüncü kişiye gördürmek istemesi, dürüstlük kuralı yönünden sorun yaratabilir.

İspat yükü ve aranan deliller

Nama ifaya izin talebinde ispat yükü esasen talep eden taraftadır. Mahkemenin “genel nitelikte” bir izin vermesi beklenmez. İzin verilecek işlerin ve masrafların kalem kalem belirlenebilmesi için dosyanın teknik olarak güçlü kurulması gerekir.

Uygulamada en sık aranan deliller şunlardır:

• Sözleşme, teknik şartname, proje ve ekleri, teslim/iş programı
• Temerrüde ilişkin ihtarname ve tebliğ şerhleri
• Eksik ve ayıpları gösteren fotoğraf/video, şantiye tutanakları, yazışmalar
• Keşif ve bilirkişi incelemesi (metraj, imalat yöntemi, yaklaşık maliyet, tamamlama süresi)
• Gerekirse belediye, yapı denetim, iskan ve abonelik süreçlerine ilişkin yazılar

Bu çerçeve ne kadar net kurulursa, verilecek karar da infazda o kadar az tereddüt yaratır.

Nama ifaya izin talep edebilecek kişiler ve taraf sıfatı

Alacaklı, birlikte alacaklılık ve mirasçılar

Nama ifaya izin talebini kural olarak yapma borcunun alacaklısı ileri sürebilir. Çünkü TBK m.113’te korunan menfaat, edimin gerçekleşmesini isteyen ve sözleşmeden doğan edimi talep hakkına sahip kişiye aittir. Davada aktif husumet (talep hakkı) bu sözleşmesel ilişkiye dayanır.

Alacaklı birden fazlaysa, yani birlikte alacaklılık söz konusuysa, talebin nasıl ileri sürüleceği alacağın niteliğine göre değişir. Uygulamada çoğu inşaat dosyasında eksik işlerin tamamlanması, ortak alanların bitirilmesi, iskan işlemlerinin yürütülmesi gibi konular bölünemez nitelik taşır. Bu tip edimlerde, birlikte alacaklıların birlikte hareket etmesi veya en azından diğerlerinin hakkını zedelemeyecek şekilde bir usul izlenmesi gerekir. Aksi halde kararın uygulanmasında ve masraf paylaşımında ciddi ihtilaflar doğabilir.

Alacaklının ölümü halinde ise, sözleşmeden doğan haklar kural olarak mirasçılara geçer. Mirasçılar, tereke kapsamındaki alacak hakkına dayanarak nama ifaya izin talep edebilir. Burada kritik nokta, miras ortaklığının niteliği gereği bazı durumlarda mirasçıların birlikte hareket etmesinin gerekebilmesidir. Dava stratejisi, miras payları ve terekenin yönetimi dikkate alınarak kurulmalıdır.

Kat karşılığı inşaatta arsa paydaşlarının durumu

Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde “iş sahibi” çoğu kez arsa maliki veya arsa paydaşlarıdır. Arsa paydaşlarının bir kısmının sözleşmeye taraf olup olmadığı, imzaların tamamlanıp tamamlanmadığı ve kimin hangi arsa payı oranında hak sahibi olduğu, taraf sıfatı bakımından doğrudan belirleyicidir.

Paydaşlık yapısında, nama ifaya izin talebinin konusu çoğu kez:

• İnşaatın tamamlanması,
• Ortak alan ve altyapı işlerinin bitirilmesi,
• Eksik ve ayıplı imalatların giderilmesi,
• İskan ve benzeri idari süreçlerin yürütülmesi

gibi paydaşların tamamını etkileyen kalemler olur. Bu nedenle davada taraf teşkili (kimlerin davacı, kimlerin davalı olacağı) doğru kurulmazsa, kararın infazı güçleşebilir. Özellikle paydaşlardan birinin tek başına hareket ettiği senaryolarda, talep edilen iznin kapsamının diğer paydaşların haklarını zedelemeyecek biçimde sınırlandırılması önem kazanır.

Üçüncü kişilerin talep sınırları

Nama ifaya izin, temel olarak sözleşmenin taraflarına tanınan bir koruma mekanizmasıdır. Bu yüzden sözleşmeye taraf olmayan üçüncü kişilerin, sırf işten dolaylı etkilendikleri için (örneğin projeden bağımsız bölüm satın alan kişiler, komşular, kiracılar gibi) doğrudan TBK m.113’e dayanarak izin istemesi çoğu durumda mümkün olmaz.

Buna rağmen uygulamada üçüncü kişiler tamamen dışarıda da değildir. Bazı hallerde üçüncü kişi;

• Alacağı devralmışsa (temlik),
• Mirasçı veya halef sıfatıyla hak sahibi olmuşsa,
• Veya kanunen/hukuken sözleşmeden doğan talep hakkını kullanabilir duruma gelmişse

aktif husumet kazanabilir. Ancak “salt menfaat” ile “dava hakkı” aynı şey değildir. Bu ayrım doğru yapılmadığında dava, usulden veya esastan reddedilebilir; ayrıca zaman kaybı ve ek masraf doğurabilir.

Dava açmadan önce izlenecek yol: ihtar, delil tespiti ve bilirkişi

Delil tespiti ne sağlar, ne zaman istenir?

Nama ifaya izin davalarında en kritik aşama, dava açmadan önce dosyayı “teknik olarak hazır” hale getirmektir. Bunun ilk adımı çoğu zaman ihtardır. İhtar ile borçlu temerrüde düşürülür, eksik ve ayıplar somutlaştırılır ve makul bir süre verilerek ifa talep edilir. İhtarın içeriği ne kadar net olursa, davada tartışma alanı o kadar daralır.

İkinci adım ise çoğu dosyada delil tespitidir. Delil tespiti; inşaatın mevcut durumunun, eksik ve ayıpların, yapılan imalat seviyesinin ve tamamlanma oranının, zaman geçmeden mahkeme eliyle kayıt altına alınmasını sağlar. Özellikle şantiye koşulları hızla değiştiği için (imalatın ilerlemesi, kapatılması, sökülmesi, bozulması, üçüncü kişilerin müdahalesi) delil tespiti, ileride “o gün ne vardı?” sorusuna güvenilir cevap verir.

Delil tespiti şu hallerde özellikle önem kazanır: işin durması, yüklenicinin şantiyeyi terk etmesi, ayıpların gizlenmesi ihtimali, teslim sonrası kullanımla ayıbın tartışmalı hale gelmesi, ortak alanların ve altyapının tamamlanmaması.

Bilirkişi incelemesinde eksik, ayıplı iş ve metraj tespiti

Bilirkişi incelemesinde hedef, soyut iddia değil iş kalemi bazında tablo oluşturmaktır. Uygulamada sağlıklı bir raporda şu başlıklar net olmalıdır: eksik iş listesi, ayıplı iş listesi, her işin metrajı, uygulanacak imalat yöntemi, piyasa rayicine göre yaklaşık bedel, işin hangi aşamada olduğu ve tamamlanması için öngörülen süre. Bu netlik, mahkemenin “genel izin” değil, infazı mümkün ve sınırları belirli bir nama ifa kararı kurmasını kolaylaştırır.

İnşaatın durması halinde acil önlemler

İnşaat tamamen durmuşsa, yalnızca dava açmak çoğu zaman yeterli olmaz. Önce zararın büyümesini engelleyecek adımlar düşünülmelidir. Örneğin şantiyenin güvenliği, açık kalan imalatların korunması, su alma ve rutubet riskine karşı geçici önlemler, elektrik-su abonelikleriyle ilgili riskler, yapı malzemelerinin çalınması veya bozulması gibi hususlar gündeme gelir.

Bu aşamada amaç, “asıl işi tamamlamak” değil; deliller kaybolmadan ve maliyet katlanmadan önce mevcut durumu korumak ve sonradan yapılacak nama ifa kapsamında gerçekten hangi işlerin kaldığını tartışmasız hale getirmektir. Bu yüzden ihtar, delil tespiti ve bilirkişi planı birlikte kurgulandığında dava süreci daha öngörülebilir ilerler.

Görevli ve yetkili mahkeme, dava değeri ve harç çerçevesi

Hangi mahkeme görevli olur?

Nama ifaya izin talebi, kural olarak sözleşmeden doğan yapma borcunun ifasına ilişkindir. Bu nedenle çoğu olayda görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olur. Uyuşmazlığın tarafları tacir ise ve ihtilaf her iki tarafın ticari işletmesiyle bağlantılıysa, dava ticari dava niteliği kazanabilir ve bu kez görev Asliye Ticaret Mahkemesine geçebilir.

Tüketici işlemi, iş ilişkisi veya özel kanunla kurulmuş bir görev kuralı varsa (örneğin tüketici mahkemesi, iş mahkemesi gibi), görev değerlendirmesi ayrıca yapılır. Bu noktada “inşaat” kelimesi tek başına belirleyici değildir. Taraf sıfatı, sözleşmenin türü ve talebin içeriği görev tespitinde esas alınır.

Yetkili mahkeme yerinin belirlenmesi

Yetkide başlangıç noktası, genel kuraldır: Dava, davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir. Bunun yanında, sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda davacıya seçimlik bir imkan tanınır ve dava sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir.

Nama ifaya izin davalarında ifa yeri çoğu kez işin yapıldığı yerdir. İnşaat işlerinde bu yer, fiilen taşınmazın bulunduğu il/ilçe ile örtüşür. Bu nedenle uygulamada davalar çoğunlukla inşaatın bulunduğu yer mahkemesinde görülür. Ancak talep, tapu iptali ve tescil gibi taşınmazın aynına ilişkin bir sonuca yöneliyorsa, yetki rejimi değişebilir ve kesin yetki tartışmaları gündeme gelebilir. Talep kalemleri buna göre netleştirilmelidir.

Dava değerinin belirlenmesinde pratik ölçütler

Dava değeri, “tek cümlelik izin” gibi görünse bile çoğu dosyada parasal içerik taşır. Pratikte dava değeri belirlenirken genellikle şu kalemler dikkate alınır:

• Eksik işlerin tamamlanma bedeli (metraj ve piyasa rayiçleriyle)
• Ayıplı işlerin giderim bedeli
• Talep ediliyorsa iskan ve benzeri zorunlu masraflar
• Proje, ruhsat, abonelik, ortak alan altyapısı gibi tamamlama için gerekli yan işler

Harç yönünden, dava konusu belli bir değerle ifade edilebiliyorsa çoğunlukla nispi harç gündeme gelir. Değerin netleşmediği durumlarda, yargılama sırasında bilirkişi raporlarıyla kapsam ve bedel belirginleştikçe harç ve masraf planlaması da buna göre şekillenir. Bu yüzden dava açmadan önce delil tespiti ve yaklaşık maliyet çalışması, yalnızca ispat için değil, harç ve gider riskini yönetmek için de önemlidir.

Nama ifaya izin davasında hangi talepler istenebilir?

İzin kapsamının sınırlandırılması ve uygulanması

Nama ifaya izin davasında ana talep, TBK m.113 kapsamında eksik ve ayıplı işlerin davacı tarafından veya üçüncü kişiye yaptırılarak tamamlanmasına izin verilmesidir. Ancak mahkemenin “inşaatı bitirmeye genel yetki” vermesi beklenmez. Uygulamada isabetli talep, izin kapsamını iş kalemi bazında sınırlandıran ve infazı mümkün kılan taleptir.

Bu nedenle dava dilekçesinde ve özellikle bilirkişi incelemesiyle şu unsurların netleşmesi hedeflenir: hangi imalatların eksik olduğu, hangi imalatların ayıplı olduğu, hangi yöntemle düzeltileceği, yaklaşık maliyetin ne olduğu ve izin kapsamının nerede başlayıp nerede biteceği. Kapsam net olursa, hem borçlu aleyhine gereksiz masraf doğması önlenir hem de izin kararının uygulanması sırasında “bu iş de dahil miydi?” tartışması azalır.

Avans, masraf kalemleri ve belgelendirme

Nama ifada masraflar kural olarak borçluya ait olmakla birlikte, fiilen işi yaptıracak taraf çoğu zaman başlangıçta bir bedel ödemek zorunda kalır. Bu noktada davada, tamamlatma sürecinde yapılacak harcamaların nasıl karşılanacağı ve sonradan nasıl tahsil edileceği planlanmalıdır.

Uygulamada masraf kalemleri şunlar olabilir: işçilik ve malzeme bedelleri, şantiye kurulumu, yıkım ve söküm, nakliye, iş güvenliği, proje revizyonu, ortak alan altyapı işleri, resmi harç ve bedeller. Mahkeme kararının ve sonraki icra aşamalarının sağlıklı yürüyebilmesi için her ödeme belgelendirilebilir olmalıdır. Fatura, hakediş, sözleşme, banka dekontu, irsaliye gibi kayıtların düzenli tutulmaması, daha sonra “ne harcandı, ne kadarı gerekliydi?” tartışmasını büyütür.

Bu nedenle pratik yaklaşım şudur: İzin kararıyla belirlenen kalemler dışında iş yaptırmamak, zorunlu değişikliklerde ek tespit ve raporla ilerlemek, tüm ödemeleri mümkün olduğunca bankadan yapmak.

Satış yetkisi, bağımsız bölüm devri ve sınırları

Özellikle kat karşılığı inşaat uyuşmazlıklarında, en çok tartışılan taleplerden biri, nama ifa masraflarının karşılanabilmesi için borçluya düşecek bağımsız bölümlerin satışı veya belirli tasarruf işlemlerine ilişkin yetki verilmesidir. Bu talep, her dosyada otomatik kabul edilen bir sonuç değildir. Mahkeme, hem ölçülülük hem de infaz kabiliyeti bakımından kapsamı dar ve somut kurmak ister.

Satış yetkisi veya bağımsız bölüm devrine ilişkin taleplerde şu sınırlar kritik hale gelir: hangi bağımsız bölümlerin borçluya ait olduğu, satış yetkisinin hangi masraf kalemleriyle bağlantılı kurulduğu, satışın hangi usulle yapılacağı, bedelin nasıl hesaplanacağı ve artan para olursa akıbeti. Yetki belirsiz bırakılırsa, hem tapu işlemlerinde hem de icra ve muhasebe boyutunda ciddi sorunlar doğabilir.

Bu nedenle bu tür talepler, mutlaka teknik ve hukuki altyapı ile desteklenmeli; izin kararının “genel satış izni” değil, miktarı ve amacı belirli bir yetkilendirme şeklinde kurulması hedeflenmelidir.

Sözleşme feshi mi nama ifa mı, TBK m.113 ile İİK m.30 farkı ve kısa SSS

Fesih yerine nama ifa seçiminin sonuçları

Uygulamada en kritik karar şudur: Sözleşmeyi feshedip tazminat yoluna mı gidilecek, yoksa sözleşme yürürlükte tutularak nama ifa mı istenecek? Nama ifa, “ilişkiyi bitirmek” yerine işi bitirtmeye odaklanır. Bu seçim, hakların kapsamını doğrudan etkiler.

Nama ifa tercih edildiğinde temel sonuç, eksik ve ayıplı işlerin mahkeme izniyle tamamlatılmasıdır. Bu süreç sonunda eser tamamlanırsa, sözleşme çoğu kez ifa yoluyla sona erer. Bu durum, dosyanın niteliğine göre gecikme tazminatı, cezai şart, kira kaybı gibi taleplerin ayrıca ileri sürülüp sürülemeyeceği tartışmasını da beraberinde getirir. Diğer yandan fesih/dönme tercihinde ise işin tamamlatılmasından çok, fesih/dönmenin sonuçlarına bağlı zarar kalemleri ve iade talepleri gündeme gelir.

Bu nedenle seçim yapılırken şu soru net cevaplanmalıdır: Alacaklının asıl ihtiyacı “bedel tahsili” mi, yoksa “binanın/işin fiilen tamamlanması” mı?

TBK m.113 kararı ile ilamların icrası arasındaki fark

TBK m.113, özü itibarıyla yapma borcunun borçlu tarafından yerine getirilmemesi halinde alacaklıya, masrafı borçluya ait olmak üzere edimi kendi yaptırabilmesi için mahkemeden izin isteme imkanı verir. Yani dava, “yaptırma yetkisini ve kapsamını” kurar. Bu kapsam; eksik-ayıplı iş kalemleri, yöntem, metraj ve yaklaşık maliyet gibi unsurlar açısından mümkün olduğunca belirli olmalıdır.

İİK m.30 ise, genel çerçevede yapmaya veya yapmamaya ilişkin ilamların icrası bağlamında gündeme gelir. Pratik ayrım şudur: TBK m.113 davası, çoğu zaman teknik içerikli uyuşmazlıkta önce “neyin yapılacağı ve kaça yapılacağı”nı tespit edip izin ve sınır oluşturmaya yarar. İİK m.30 cephesinde ise elde bir ilam/karar vardır ve artık icra aşamasında kararın nasıl yerine getirileceği konuşulur.

Somut olayda hangi yolun daha işlevsel olduğu; elinizde mevcut bir ilam bulunup bulunmadığına, eksik/ayıp kalemlerinin netliğine ve tamamlatma için gereken teknik tespit ihtiyacına göre değişir.

Zamanaşımı ve süreler hakkında pratik sorular

Nama ifa dosyalarında süreler tek bir kalıba sığmaz. Süre değerlendirmesi; sözleşmenin türüne (eser, vekalet, satış bağlantılı karma sözleşme), talebin niteliğine (eksik iş mi, ayıp mı, gecikme mi), ayıbın açık mı gizli mi olduğuna ve teslim-tespit tarihlerine göre değişir.

Uygulamada en sık karşılaşılan pratik sorular şunlardır:

• “İnşaat durdu, hemen dava açmak zorunda mıyım?” Hemen dava açmak her zaman tek çözüm değildir; ancak deliller hızla kaybolabileceği için ihtar ve delil tespiti geciktirilmemelidir.

• “Ayıpları sonradan fark ettim, geç mi kaldım?” Ayıp iddialarında bildirim, tespit ve dava zamanlaması önemlidir. Ayıbın niteliği (açık-gizli) ve teslim tarihi belirleyicidir.

• “İhtar çekmeden nama ifa olur mu?” Bazı hallerde vade kendiliğinden temerrüt doğurabilir. Yine de çoğu dosyada ihtar, temerrüdü ve kapsamı ispat açısından ciddi avantaj sağlar.

Sağlıklı bir strateji için, takvim şu üç tarih etrafında kurulmalıdır: sözleşmede kararlaştırılan teslim/ifa tarihi, fiili durumun tespit edildiği tarih ve borçlunun temerrüde düşürüldüğü tarih. Bu tarihler netleşmeden “zamanaşımı geçti mi?” sorusuna güvenli cevap vermek çoğu zaman mümkün olmaz.